Bipolar bozukluk, yalnızca duygudurumdaki iki yönlü olduğu düşünülen değişkenliğin adı değildir.
Duyguların yönünü, hızını ve şiddetini düzenleyen sistemin bozulmasıyla ortaya çıkan, ataklarla seyreden bir psikiyatrik hastalıktır.
Burada “yön”, “hız” ve “şiddet” derken kastedilen şudur:
Bir duygu ne kadar yükselir, ne kadar sürer ve hangi yöne doğru ilerler.
Sağlıklı bir duygusal durumda bir insan bir şeye sevindiğinde bu sevinç bir süre sonra yatışır.
Üzüldüğünde ise zamanla hafifler ve yerini başka duygulara bırakır.
İnsanın duygulanımı, çoğu zaman yaşadığı olaylara ve içinde bulunduğu durumlara verdiği tepkilerle şekillenir.
Yani kişi ne hissettiğini büyük ölçüde dış dünyayı referans alarak belirler.
Bipolar bozuklukta ise bu bağ zayıflar.
Duyguların dayandığı dış referanslar silikleşir ve duygudurum, olaylardan bağımsız bir biçimde hareket etmeye başlar.
Bu durumu bir denge sistemi gibi düşünmek mümkündür.
Duygudurum, hareket eden büyük bir tekne gibidir;
üzerinde duran duygular ise bu hareket içinde denge kurmaya çalışır.
Sağlıklı durumda bu sistem dengelidir.
Ancak bipolar bozuklukta teknenin hareketi belirginleşir ve kontrolsüz hale gelir.
Bu durumda duygular, yaşanan olaylara göre değil;
duygudurumun hareketine göre şekillenmeye başlar.
Bu nedenle bipolar bozukluk, yalnızca “iniş çıkışlar” olarak değil,
duygudurumun yörüngesinin değişmesi olarak anlaşılmalıdır.
Eski adıyla manik depresif psikoz olarak bilinen bipolar bozukluk, çoğu zaman duygudurumun iki uç arasında gidip gelmesi olarak tanımlanır.
Ancak bu, gerçeğin kendisinden çok onu anlamak için yaptığımız bir sınıflamadır.
Gerçekte yaşanan, duygudurumun belirli iki nokta arasında hareket etmesi değil;
dengenin bozulması ve orta hattın kaybedilmesidir.
Bu nedenle aşırı yükselme ya da çökkünlük dönemleri, hastalığın kendisi olmaktan çok,
dengenin iki uçta geçici olarak kuruluyormuş gibi görünmesidir.
Günümüzde bu hastalığın tek tip olmadığı; hafiften ağıra uzanan, farklı şiddetlerde ve farklı biçimlerde seyreden tablolar içerdiği kabul edilmektedir.
İnsanların duygusal yaşamlarında iniş çıkışlar yaşaması, yaşam olaylarına uyum sağlama açısından sağlıklı bir durumdur.
Bir kişi öfkeli ya da üzgünken birkaç saat sonra neşeli ve rahatlamış hissedebilir.
Sağlıklı durumda bu değişimlerin genellikle bir düşünceye ya da yaşanan bir olaya bağlı bir nedeni vardır.
Ancak bipolar bozukluğu olan kişilerin yaşamı, bu duyguların olağan sınırların çok ötesine taşan aşırı yükselmeleri ve derin çökkünlükleri arasında gidip gelir.
Bu durum beynin işleyişinde meydana gelen biyolojik değişikliklerle ilişkili tıbbi bir hastalıktır.
Yaşanan duygu dalgalanmaları zaman zaman çok şiddetli olabilir ve kişinin iş, okul, aile ve sosyal yaşamını ciddi biçimde bozabilir.
Hastalığın Dönemleri
Bipolar bozuklukta farklı dönemler görülebilir:
- aşırı yükselme hali olan mani
- daha hafif yükselme hali olan hipomani
- çökkünlük dönemi olan depresyon
Mani
Mani çoğu zaman artmış enerji, yaratıcılık ve sosyal rahatlama duygularıyla başlar.
Zamanla abartılı özgüven, huzursuzluk ve taşkınlık haline dönüşebilir.
Manik dönemde kişiler:
- çok konuşkan ve hareketli olurlar
- dikkatleri kolay dağılır
- uyku ihtiyacı belirgin şekilde azalır
- kendilerini çok güçlü ve özel hissedebilirler
Bu dönemde muhakeme yetisi bozulur.
Hızlı araba kullanma, kontrolsüz harcamalar, artmış cinsel davranışlar gibi riskli eylemler sık görülür.
Ağır vakalarda halüsinasyonlar ve hezeyanlar ortaya çıkabilir.
Bazı kişilerde mani mutluluk yerine yoğun öfke, huzursuzluk ve saldırganlık şeklinde yaşanabilir.
Hipomani
Hipomani, maninin daha hafif biçimidir.
Belirtiler benzerdir ancak:
- sosyal işlevsellik genellikle korunur
- kişi kendini çok üretken ve iyi hissedebilir
Bu dönem çoğu zaman kişi tarafından hastalık olarak algılanmaz.
Ancak hipomani genellikle sabit kalmaz; zamanla mani ya da depresyona dönüşebilir.
Depresyon
Bipolar bozuklukta depresyon, sıradan üzüntüden çok daha ağır ve uzun sürelidir.
Sık görülen belirtiler:
- yoğun umutsuzluk ve çaresizlik
- ilgi ve zevk kaybı
- enerji düşüklüğü
- uyku ve iştah değişiklikleri
- dikkat ve karar vermede güçlük
- değersizlik ve suçluluk duyguları
Ağır durumlarda psikotik belirtiler görülebilir.
İntihar riski özellikle depresyon dönemlerinde yüksektir.
Depresyon; kişinin iş yaşamını, ilişkilerini ve günlük işlevselliğini ciddi biçimde bozabilir.
Sık Sorulan Sorular (SSS)
Bipolar bozukluk sadece ruh hali değişkenliği midir?
Hayır. Beyindeki biyolojik süreçlerle ilişkili, tıbbi bir hastalıktır.
Herkesin duygusu değişir, bu bipolar mı demektir?
Hayır. Bipolar bozuklukta değişimler çok aşırı, uzun süreli ve işlev bozucu düzeydedir.
Mani her zaman mutlu olmak mıdır?
Hayır. Bazı kişilerde mani öfke, huzursuzluk ve saldırganlık şeklinde yaşanabilir.
Hipomani iyi bir dönem midir?
Kişi kendini iyi hissedebilir ancak bu dönem çoğu zaman daha ağır atakların habercisidir.
Bipolar bozukluk tedavi edilebilir mi?
Evet. Uygun tedaviyle uzun süreli iyilik dönemleri sağlanabilir.
Bu içerik, psikiyatrist Prof. Dr. Oğuz Berksun tarafından hazırlanmış ve güncellenmektedir.
