Psikiyatride Etik İlkeler Neden Yetmez?

Psikiyatride etik, çoğu zaman yazılı ilkelere ve kurallara indirgenerek ele alınır.
Gizlilik, özerklik, yararlılık, zarar vermeme gibi etik ilkeler mesleğin temel dayanaklarıdır. Ancak klinik pratikte, psikiyatristler sıklıkla bu ilkelerin tek başına yol gösterici olmadığı durumlarla karşılaşır.

Sorun etik ilkelerin yanlış olması değil;
gerçek hayatın bu ilkelerden daha karmaşık olmasıdır.

Etik İlkeler Neyi Sağlar?

Etik ilkeler:

  • bir çerçeve sunar,
  • sınırları hatırlatır,
  • keyfî davranışı önler,
  • mesleki zemini tanımlar.

Bu yönüyle vazgeçilmezdir.

Ancak etik ilkeler:

  • bağlamı açıklamaz,
  • öncelik sıralaması yapmaz,
  • çelişen durumlarda otomatik çözüm üretmez.

Psikiyatride sorun tam da burada başlar.

Klinik Gerçeklik İlkelere Sığmaz

Psikiyatride etik kararlar çoğu zaman çelişkili değerler arasında alınır.

Örneğin:

  • Hastanın özerkliği mi, güvenliği mi?
  • Gizlilik mi, üçüncü kişilerin korunması mı?
  • Müdahale etmek mi, beklemek mi?

Bu durumlarda etik ilkeler:

  • “neye dikkat edilmesi gerektiğini” söyler,
  • ama “hangisinin önce geleceğini” söylemez.

Psikiyatrist, bu boşluğu kendi klinik muhakemesiyle doldurmak zorundadır.

Aynı İlke, Farklı Hastada Farklı Anlam Taşır

Etik ilkeler geneldir;
psikiyatrik vakalar ise özeldir.

  • Aynı gizlilik ilkesi,
    • bir hastada koruyucu,
    • başka bir hastada risk artırıcı olabilir.
  • Aynı özerklik ilkesi,
    • bir hastada güçlendirici,
    • başka bir hastada hastalığın bir parçası hâline gelebilir.

Bu nedenle etik, psikiyatride mekanik uygulanamaz.

Etik Kararlar Zaman Basıncı Altında Alınır

Psikiyatristler çoğu zaman:

  • kriz anlarında,
  • eksik bilgiyle,
  • geri dönülmez sonuçlar doğurabilecek kararlar alır.

Bu anlarda:

  • etik ilkeleri ezbere bilmek yetmez,
  • klinik sezgi,
  • deneyim,
  • sorumluluk alma cesareti
    devreye girer.

Etik ilkeler bu noktada destekleyici ama belirleyici olmayan bir rol oynar.

Etik İlke ile Etik Sorumluluk Aynı Şey Değildir

Etik ilkelere uymak, etik davranmakla her zaman eş anlamlı değildir.

Psikiyatrist:

  • ilkelere uygun davranabilir,
  • ama hastanın yaşantısında ciddi bir kırılmaya yol açabilir.

Bu nedenle psikiyatride etik:

  • yalnızca “doğruyu yapmak” değil,
  • doğrunun bedelini taşımayı da içerir.

İşte bu noktada etik ilkeler susar,
sorumluluk konuşur.

Etik Neden Yalnızdır?

Psikiyatride etik kararlar:

  • devredilemez,
  • tamamen paylaşılabilir değildir,
  • sonuçlarıyla birlikte taşınır.

Bu yüzden psikiyatrist:

  • doğru kararı verse bile,
  • kararın yükünü tek başına hissedebilir.

Bu durum etik ilkelerin yetersizliğinden değil;
etik sorumluluğun kişisel bir yük olmasından kaynaklanır.

Son Söz

Psikiyatride etik ilkeler:

  • gereklidir,
  • ama yeterli değildir.

Çünkü etik:

  • yalnızca kurallar bütünü değil,
  • bağlamla,
  • insanla,
  • belirsizlikle
    birlikte düşünülmesi gereken canlı bir alandır.

Psikiyatristlikte etik,
kitaplarda öğrenilir;
ama klinikte yaşanır.

İlişkili Makaleler