Otizm spektrum bozukluğu (OSB), erken çocukluk döneminde kendini göstermeye başlayan bir nörogelişimsel farklılıktır. Çoğu zaman belirtiler, çocuğun sosyal dünyaya açıldığı, ilişki kurma ve sürdürme becerilerinin şekillenmeye başladığı ilk yıllarda fark edilir. Bu nedenle otizm “sonradan ortaya çıkmış” gibi görünse de, çoğu durumda temeli daha erken dönemlere uzanan biyolojik ve gelişimsel süreçlerin bir sonucudur.
Otizmin tek bir nedeni yoktur. Genetik yatkınlıkla birlikte, erken dönem biyolojik etkenlerin etkileşimi rol oynar. Ancak günlük hayatta ailelerin en çok merak ettiği soru şudur:
“Bu çocuğu ne kadar erken fark eder ve ne kadar erken desteklersek, ne kadar yol alırız?”
Yanıt genellikle umut vericidir: Erken fark edilip doğru destek sağlandığında, çocuğun iletişim, ilişki, oyun ve öğrenme becerilerinde anlamlı kazanımlar elde etmek mümkündür.
Otizm spektrum bozukluğu temelde üç alanda kendini gösterir:
Sosyal iletişim ve etkileşimde güçlük
İletişim biçiminde farklılık
Tekrarlayıcı davranışlar ve sınırlı ilgi alanları
Sosyal ilişki kurmada güçlük
İnsan ilişkilerinin en temel biyolojik araçlarından biri, karşılıklı göz teması kurabilme ve bu teması ilişki içinde sürdürebilme becerisidir. Otizmin bazı görünümlerinde bu ritim alışıldık biçimde kurulmayabilir. Ailelerin çoğu zaman ilk fark ettiği işaretlerden biri, bebeğin göz temasının azlığı ya da göz temasından kaçınıyormuş gibi görünmesi olur.
Otistik bir çocuk bazen gözlerini dış dünyaya açılan bir pencere gibi değil; sanki iç dünyaya açılan kapılar gibi kullanır: Kısa bir bakışla kişiyi “algılar”, ancak ilişkiyi o bakış üzerinden sürdürmez. Bu durum, çocuğun annesinin kucağında bile zaman zaman “sanki yabancı birinin kucağındaymış gibi” durmasına benzetilebilir. Burada önemli olan nokta şudur: Bu bir “inat” ya da “tercih” değildir; çoğu zaman ilişkiyi kurma ve sürdürme biçimindeki nörogelişimsel farklılığın bir yansımasıdır.
İletişimde farklılık
Otizmde iletişim sadece “konuşmak” meselesi değildir. Bazı çocuklar konuşmayı geciktirebilir; bazıları ise konuşsa bile dili ilişki kurmak için değil, daha çok bilgi aktarmak veya kendi iç akışını sürdürmek için kullanabilir.
Bunun yanında işaret etme, bakışla yön gösterme, mimik ve jestlerin karşılıklı kullanımında farklılıklar görülebilir. Aileler çoğu zaman şu cümleyi kurar:
“Beni duymuyor gibi… ama aslında duyuyor.”
Çünkü sorun çoğu zaman “işitme” değil; iletişimin sosyal amaçla düzenlenmesi ile ilgilidir.
Tekrarlayıcı davranışlar ve takıntılı ilgi alanları
Otizm spektrum bozukluğunda tekrarlayıcı hareketler (el çırpma, sallanma gibi), rutinlere aşırı bağlılık, değişikliğe zorlanma ile artan huzursuzluk ya da belirli konulara yoğun ilgi görülebilir. Bu davranışlar bazen dışarıdan “takıntı” gibi görünür. Oysa birçok çocuk için bu tekrarlar bir çeşit düzen kurma ve kaygıyı azaltma yoludur.
Ne zaman değerlendirme gerekir?
Çocukların gelişimi birbirinden farklıdır; tek bir belirtiyle hüküm verilmez. Ancak aşağıdaki durumlarda bir değerlendirme yararlı olabilir:
Göz teması belirgin azsa veya ilişki kurma ritmi zayıfsa
İsmiyle seslenildiğinde çok sık tepkisiz kalıyorsa
İşaret etme, paylaşma, “bak” deme gibi ortak dikkat davranışları gelişmiyorsa
Konuşma gecikiyor ya da konuşma ilişki kurmaya hizmet etmiyorsa
Tekrarlayıcı davranışlar ve rutinlere aşırı bağlılık belirginse
Tanıdan önce temas
Otizm bir etiket meselesi değildir; bir ilişki ve gelişim meselesidir. Amaç “isim koymak” değil; çocuğun ihtiyacını görmek ve ona uygun yolu açmaktır. Çocuk ne kadar erken anlaşılır ve desteklenirse, sosyal dünyaya açılan kapılar o kadar erken aralanır.
Otizmin tedavisi var mı?
Otizm spektrum bozukluğu “geçip giden” bir hastalık gibi düşünülmez; bu nedenle otizmin tedavisi, çoğu zaman insanların anladığı anlamda “tamamen yok etmek” değildir. Otizm, beynin gelişim ve işleyişindeki farklılıklarla ilişkili bir durumdur.
Ancak bu şu demek değildir: Yapılacak bir şey yok.
Tam tersine, doğru destekle çok şey değişebilir.
Otizmde en etkili yaklaşım:
erken fark etmek
çocuğun ihtiyaçlarına uygun gelişimsel ve eğitsel destek planı yapmak
iletişim, sosyal beceri ve günlük yaşam alanlarında düzenli çalışma yürütmektir.
Bu destekler sayesinde birçok çocukta:
iletişim becerileri artar,
ilişki kurma kolaylaşır,
davranış sorunları azalır,
öğrenme kapasitesi belirgin şekilde gelişir,
çocuğun ve ailenin yaşam kalitesi yükselir.
İlaç tedavisi var mı?
Otizmi “ortadan kaldıran” bir ilaç yoktur.
Ancak bazı çocuklarda eşlik eden durumlar varsa (aşırı huzursuzluk, uyku sorunları, ağır kaygı, öfke patlamaları, dikkat sorunları gibi), belirtiye yönelik ilaçlar destekleyici olarak kullanılabilir.
Bu içerik, psikiyatrist Prof. Dr. Oğuz Berksun tarafından hazırlanmış ve güncellenmektedir.
