Şizoid Kişilik Bozukluğu
Muhtaç Olmama ve Mesafe Üzerinden Kurulan Bir Benlik Anlatısı
Şizoid Kişilik Bozukluğu (ŞKB), kişilik bozuklukları içinde en az görünür olan yapılardan biridir.
Bu nedenle çoğu zaman “soğukluk”, “duygusuzluk” ya da “içe kapanıklık” ile açıklanmaya çalışılır.
Oysa şizoid yapılanma, benliğin sürekliliğini mesafe ve muhtaç olmama üzerinden kurduğu özgül bir düzenlenmeyi temsil eder.
Tanı, DSM-5-TR’de Cluster A kişilik bozuklukları arasında yer alır ve temel olarak sosyal ilişkilerden uzak durma ve duygusal ifadenin kısıtlılığı ile tanımlanır.
DSM-5-TR’ye Göre Şizoid Kişilik Bozukluğu Tanı Ölçütleri
DSM-5-TR’ye göre Şizoid Kişilik Bozukluğu tanısı için, erken erişkinlik döneminde başlayan ve çeşitli bağlamlarda görülen aşağıdaki 7 ölçütten en az 4’ünün bulunması gerekir:
- Yakın ilişkilerden, aile dâhil, zevk almama ve bunları istememe
- Hemen her zaman yalnız etkinlikleri tercih etme
- Başka biriyle cinsel deneyim yaşama isteğinin az olması
- Az sayıda etkinlikten zevk alma
- Yakın arkadaş ya da sırdaşların olmaması
- Başkalarının övgü ya da eleştirilerine karşı belirgin ilgisizlik
- Duygusal soğukluk, kopukluk ya da duygulanımda kısıtlılık
Bu örüntünün süreğen olması ve işlevselliği bozması tanı için gereklidir.
Yüzeydeki Okuma: “İlişki İstemeyen Kişi”
Şizoid yapı sıklıkla:
- ilişki istemeyen,
- duygusuz,
- içine kapanık,
- mesafeli
olarak tanımlanır.
Bu okuma eksiktir.
Çünkü şizoid yapılanmada sorun:
- ilişki isteğinin yokluğu değil,
- ilişkinin benlik için tehdit edici olmasıdır.
Psikodinamik Perspektif: Mesafe Bir Savunmadır
Psikodinamik açıdan şizoid yapılanma, benliğin sürekliliğini:
- ilişki,
- görünürlük,
- onay
üzerinden değil;
👉 mesafe ve içe çekilme üzerinden kurduğu bir düzenlenme biçimidir.
Bu yapıdaki benlik şunu söyler:
“Yaklaşırsam bozulurum.
Mesafede kalırsam varım.”
Mesafe burada:
- yalnızlık değil,
- koruyucu bir sınırdır.
Duygusal Kısıtlılık Ne Anlama Gelir?
Şizoid yapıdaki duygusal kısıtlılık:
- duyguların yokluğu değil,
- duyguların içeride tutulmasıdır.
Bu kişilerde:
- iç dünyada zengin bir fantezi yaşamı olabilir,
- ancak bu dünya paylaşılmaya açılmaz.
Paylaşım, benlik için bir sızma riskidir.
Narsisistik Anlatı Şizoid Yapıda Nasıl Kurulur?
Şizoid yapılanmada narsisistik anlatı:
- üstünlük,
- görünürlük,
- vazgeçilmezlik,
- haklılık
üzerinden değil;
👉 muhtaç olmama üzerinden kurulur.
Bu anlatının örtük cümlesi şudur:
“Kimseye ihtiyacım yok.
İhtiyaç duyarsam zayıflarım.”
Bu, narsisizmin en sessiz ama en katı biçimlerinden biridir.
Benlik kendini:
- güçlü göstererek değil,
- bağımsız ve temas dışı kalarak
korur.
Şizoid Yapı ile Kaçıngan Yapı Arasındaki Fark
Önemli bir ayrım:
- Kaçıngan yapı → ilişki ister ama görünürlükten korkar
- Şizoid yapı → ilişki ihtiyacını bilinçdışı düzeyde askıya alır
Kaçıngan yapı geri çekilirken acı yaşar;
şizoid yapı geri çekilmeyi denge hali olarak yaşar.
Psikotik Bozukluklarla Ayrım
Şizoid Kişilik Bozukluğu:
- psikotik bir bozukluk değildir,
- gerçeklik değerlendirmesi korunur.
Ancak:
- yoğun stres altında,
- uzun süreli izolasyonda
psikotik çözülmelere yatkınlık artabilir.
Klinik Bir Not
Şizoid kişilik yapılanmasıyla çalışırken:
- yakınlık dayatılmamalı,
- duygusal açılma zorlanmamalı,
- terapötik mesafeye saygı gösterilmelidir.
Bu yapı için terapi:
- ilişki kurmaktan çok,
- ilişkiye tahammül edebilme kapasitesini artırmayı hedefler.
Sonuç
Şizoid Kişilik Bozukluğu, duygusuzluk ya da ilişki yoksunluğu değildir.
Bu yapı, benliğin sürekliliğini mesafe ve muhtaç olmama üzerinden kurduğu bir düzenlenmeyi temsil eder.
Bu nedenle şizoid yapılanma:
- narsisistik anlatının,
- sessiz,
- geri çekilmiş,
- temas dışı
bir biçimidir.
Benlik burada sahnede görünmez;
sahnenin dışına çıkarak var olur.
Klinik Duruş Notu
Bu yazı, Şizoid Kişilik Yapılanması’nı “soğukluk” etiketiyle değil;
benliğin mesafe yoluyla ayakta kalma çabası olarak ele almayı amaçlamaktadır.
