Hazzın ve Sorumlulukların Nörobiyolojisi

Haz ve sorumluluk çoğu zaman karşıt kavramlar gibi ele alınır.
Biri özgürlükle, diğeri zorunlulukla;
biri istekle, diğeri baskıyla eşleştirilir.

Oysa beyin açısından bakıldığında bu ayrım yapaydır.
Haz ve sorumluluk, birbirini dışlayan değil;
aynı yönelim sisteminin farklı işlevleridir.

Bu yazı, sorumluluğun beyinde nasıl mümkün olduğunu;
neden bazı insanları taşırken bazılarını yorduğunu
nörobiyolojik bir çerçeve içinde ele almaya çalışır.

Haz: İyi hissetmekten çok yönelmek

Haz, sanıldığı gibi yalnızca “iyi hissetme” hâli değildir.
Beyin için haz, esas olarak şunu ifade eder:

“Enerjini buraya yatır.”

Bu nedenle haz tek bir merkezden değil,
birden fazla yapının birlikte çalıştığı bir devreden doğar.

Bu devrede:

• Dopamin, hazzın kendisinden çok harekete geçme enerjisini sağlar.
• Ödül beklentisi, “iyi”den ziyade “tekrar edilebilir” olana yöneliktir.
• Haz, bir sonuç değil; yön işaretidir.

Bu ayrım önemli bir noktaya işaret eder:
Beyin haz yoluyla mutluluk vaat etmez; yön sürekliliği sağlar.

Enerji ekonomisi: Beynin asıl meselesi

Beynin temel sorusu şudur:

“Buna değiyor mu?”

Bu soru ahlâkî değil, biyolojiktir.
Beyin sınırlı bir enerjiyle çalışır ve bu enerjiyi
rastgele değil, önceliklere göre dağıtır.

Bu nedenle:

• Motivasyon bir duygu değil,
• Enerjinin bir hedefe tahsis edilme biçimidir.

Bir işin yapılabilir ya da sürdürülebilir olması,
o işin ne kadar zor olduğundan çok,
beynin onu hangi bağlama yerleştirdiğiyle ilgilidir.

Sorumluluk beyinde neye karşılık gelir?

Sorumluluk, hazdan vazgeçmek değildir.
Beyin açısından sorumluluk, şuna karşılık gelir:

Anlık yönelim ile uzun vadeli süreklilik arasında bağ kurabilme kapasitesi.

Bu bağ, özellikle prefrontal korteksin
değer biçme ve zaman perspektifi sağlayan alanlarında kurulur.

Bu bölgeler:

• “İstiyorum” sinyalini iptal etmez,
• Ama onu zamana yayar,
• Sonuçla, benlik anlatısıyla ve süreklilikle ilişkilendirir.

Bu nedenle sorumluluk:

• Bastırma değildir,
• Erteleme becerisidir.

“Şimdi değil” diyebilmek,
beynin hazzı inkâr etmesi değil,
onu daha büyük bir bağlama taşımasıdır.

Hedonik ve rasyonel sistemler neden kavga ediyor gibi görünür?

Haz ve akıl arasında bir çatışma varmış gibi hissedilmesinin nedeni,
bu iki sistemin gerçekten karşıt olması değil;
entegrasyonun bozulmasıdır.

Entegrasyon zayıfladığında:

• Haz sistemi tek başına kalırsa → dürtüsellik ve bağımlılık
• Rasyonel sistem tek başına kalırsa → donukluk ve erteleme

Motivasyon, bu iki sistemden birinin galip gelmesiyle değil;
birlikte çalışabilmeleriyle ortaya çıkar.

Nörobiyolojik kesişme noktası

Sorumluluğun yük olmaktan çıktığı yer,
haz devresi ile prefrontal düzenleyici sistemlerin
birbirine bağlandığı noktadır.

Bu noktada:

• Haz yön verir,
• Akıl çerçeve çizer,
• Enerji dağılmaz, akmaya devam eder.

Kişi artık şunu hissetmez:

“İstemiyorum ama yapmalıyım”

Onun yerine şunu hisseder:

“Bunu yapmak benim yönümün bir parçası”

Bu deneyim, ahlâkî bir üstünlük değil;
nörobiyolojik bir entegrasyon sonucudur.

Sorumluluk neden bazen yorar, bazen taşımaz?

Çünkü sorumluluk:

• Her zaman aynı işi yapmak değildir,
• Aynı işi hangi devreyle yaptığınızdır.

Bağlamsız sorumluluk:

• Enerji tüketir
• Tükenme üretir

Bağlama oturmuş sorumluluk:

• Enerji üretir
• Süreklilik sağlar

Yorucu olan yük değil,
yönsüzlüktür.