Depresyon ve bazı diğer ağır ruhsal bozukluklarda, ilaç ve psikoterapiye rağmen belirtiler sürebilir. Bu noktada “beyin uyarım yöntemleri” (nöromodülasyon) devreye girer.

Bu yöntemlerin ortak amacı şudur:
Beynin belirli ağlarını hedefleyerek duygu durum, enerji, motivasyon ve düşünce hızını düzenleyen sistemleri yeniden dengelemek.

En çok bilinen iki yöntem:

rTMS (tekrarlayıcı transkraniyal manyetik uyarım)
EKT (elektrokonvülsif tedavi)

Son yıllarda ise “yeni protokol” dediğimiz şey, çoğunlukla daha kısa sürede, daha pratik uygulama arayışıdır.

1) rTMS nedir, ne zaman düşünülür?

rTMS, kafa derisi üzerinden manyetik alanla beyin korteksinde hedeflenen bölgeleri uyaran, anestezi gerektirmeyen bir yöntemdir. Depresyonda en sık hedef sol DLPFC (dorsolateral prefrontal korteks) bölgesidir.

Genellikle şu durumlarda gündeme gelir:

Antidepresanlara yetersiz yanıt (özellikle “dirençli depresyon” çizgisi)
İlaç yan etkileri nedeniyle seçeneklerin daralması
İşlevsellik kaybının belirgin olması

Güncel konsensus metinlerinde standart yüksek frekans rTMS ile iTBS’nin (theta burst) ilk seçenek protokol olarak benzer düzeyde önerilebildiği vurgulanıyor.

2) “Yeni protokoller” ne demek?

a) iTBS (intermittent theta burst stimulation): “kısaltılmış seans”

iTBS, rTMS’nin daha kısa süren bir uygulama biçimi. Klinik pratikte “seans süresi” avantajı nedeniyle hızla yaygınlaştı. FDA’nın iTBS’yi depresyon için temizlediği bilgi de literatür özetlerinde yer alıyor.

Klinik karşılığı:
Aynı etkinlik hedefiyle daha kısa seans = hastaya ve kliniğe pratiklik.

b) Hızlandırılmış TMS (Accelerated TMS): “daha az haftada daha çok seans”

Buradaki hedef, klasik haftalar süren programları günlere sıkıştırmak. Ancak önemli not: Bu alan umut verici olsa da protokoller henüz her yerde standartlaşmış değil; literatürde “erken aşama” vurgusu sık geçiyor.

2025’te yayımlanan çeşitli “yüksek doz / hızlandırılmış iTBS” çalışmaları ve olgu serileri var; bazıları 5 gün gibi kısa süreli yoğun uygulamaları anlatıyor.

c) Deep TMS ve “hızlandırılmış” uygulamalar

Bazı cihaz üreticilerinin hızlandırılmış protokoller için düzenleyici (FDA) düzeyde “accelerated protocol” vurgulu duyuruları da var.
(Burada pratik mesaj: piyasada protokol çeşitliliği artıyor; klinik uygulamada yine endikasyon–güvenlik–izlem doğrultusunda seçim şart.)

3) EKT: “Hâlâ en güçlü hızlı seçeneklerden biri”

EKT, anestezi altında kontrollü nöbet oluşturma prensibiyle uygulanan, özellikle ağır depresyonda hızlı ve güçlü etki gösterebilen bir yöntemdir. APA’nın hasta bilgilendirme sayfası da EKT’nin en sık ağır depresyon ve bipolar bozuklukta, diğer tedavilere yanıt alınamadığında kullanıldığını vurgular.

2024’te Nature Reviews’ta EKT’nin nasıl çalıştığı ve niçin özellikle ağır/dirençli depresyonda etkili olabildiği üzerine güncel bir derleme var.
Ayrıca EKT uygulamasının “güvenli ve standartlı” yapılabilmesi için klinik pratik rehberleri mevcut (modern modifiye EKT’nin standartlara uyulduğunda güvenli olduğuna vurgu).

EKT’de “yeni” olan ne?

EKT’de yenilik çoğu zaman şurada olur:

uygulama tekniğinin rafine edilmesi (yan etkiyi azaltma hedefi)
devam/koruyucu (maintenance) stratejilerinin daha planlı yapılması
bilişsel yan etki yönetiminin daha sistematik ele alınması

Ve evet: EKT hakkında kamuoyunda tartışmalar da sürüyor. 2025’te medyada EKT’nin yan etkileri üzerine daha geniş tartışma açan haberler oldu; bunun iyi tarafı, “bilgilendirme ve onam” konusunu daha görünür kılması.
(Pratikte mesaj: EKT güçlü bir yöntemdir; ama bilgilendirme, izlem ve yan etki yönetimi titizlik ister.)

4) Peki hangisi ne zaman?

Bu sorunun tek cevabı yok; ama kabaca klinik akıl yürütme şöyle çalışır:

rTMS / iTBS: anestezisiz, daha “adım adım” ve iyi tolere edilen seçenek; özellikle dirençli depresyonda güçlü bir basamak.
EKT: ağır depresyon, psikotik özellikler, katatoni, hızlı kötüleşme, ciddi intihar riski gibi durumlarda “hız ve güç” nedeniyle daha erken gündeme gelebilir.
Hızlandırılmış protokoller: zaman baskısı olan olgularda umut verici; ancak standartlaşma ve erişim açısından merkezden merkeze değişir.

5) Kısaca diğer nöromodülasyonlar (bir paragraf)

VNS (vagus sinir stimülasyonu): Özellikle ağır tedaviye dirençli depresyonda, implant yoluyla uygulanan ve FDA onayı olan bir yöntem olarak literatürde yer alır.
Bu yazının odağı rTMS/EKT considerasyonu olduğu için burada kısa geçiyorum.

❓ Sık Sorulan Sorular

❓ rTMS acı verir mi?
Genellikle “vuruntu/çıtırtı” hissi olur; çoğu kişi tolere eder. Yan etkiler içinde baş ağrısı ve saçlı deride rahatsızlık daha sık konuşulur. (Protokole göre değişebilir.)

❓ iTBS ile klasik rTMS arasında fark ne?
iTBS daha kısa sürer; kanıtlar ve konsensus metinleri iTBS ile standart rTMS’nin birçok durumda benzer basamakta düşünülebileceğini belirtir.

❓ “Hızlandırılmış TMS” kesin daha iyi mi?
Hayır. Amaç süreyi kısaltmaktır; literatür bu alanın umut verici ama hâlâ erken aşamada olduğunu, protokollerin standartlaşmadığını vurgular.

❓ EKT güvenli mi?
Modern modifiye EKT, standartlara uygun yapıldığında güvenli kabul edilir; yine de bilişsel yan etkiler (özellikle bellekle ilgili) konusu her zaman ciddiyetle ele alınır.

❓ EKT “en son çare” midir?
Her zaman değil. Bazı ağır tablolar (hızlı kötüleşme, yaşamı tehdit eden depresyon, ciddi intihar riski gibi) EKT’yi daha erken gündeme getirebilir.